Adak kurbanı nedir, kimler keser, kimler yiyemez?

Adak kurbanı nedir, kimler keser, kimler yiyemez? İslam hukukuna göre adak kurbanının hükmü, eti kimlere helal olduğu ve kesim şartları.

ADAK KURBANI NEDİR?

Adak kurbanı, İslam hukukunda bir kimsenin belirli bir dileğinin gerçekleşmesi halinde Allah’a şükür amacıyla kurban keseceğine dair söz vermesiyle ortaya çıkan ibadet türü olarak tanımlanır. Kişi, "okulu kazanırsam", "işe girersem", "evlenirsem", "oğlum askerden gelince", "hastalığımdan kurtulursam kurban keseceğim" gibi ifadelerle adakta bulunabilir. Bu tür bir söz verildiğinde, belirtilen şart gerçekleştiği takdirde adak kurbanı kesmek vacip kabul edilir.

Adak, ibadet cinsinden bir şeyi yapmaya dair Allah’a verilen söz olarak ifade edilir. Kur’an-ı Kerim’de verilen sözlerin tutulması ve adakların yerine getirilmesi emredilir. Diyanet İşleri Başkanlığı kaynaklı fetvalarda da adak kurbanı kesmenin vacip olduğu belirtilir. Adak yapıldıktan sonra tek taraflı olarak "vazgeçtim" denilmesi, dinî hükme göre adak borcunu ortadan kaldırmaz.

ADAK KURBANINI KİMLER KESER, NE ZAMAN KESİLİR?

Adak kurbanı, adakta bulunan kişi adına kesilir. Kişi, şartlı bir adakta bulunduysa, adadığı şart gerçekleştiği anda adak kurbanı kesilmelidir. Örneğin, "üniversiteyi kazanırsam kurban keseceğim" diyen biri için üniversiteyi kazanma şartı gerçekleştiğinde adak borcu doğar ve kurban kesmesi gerekir.

Adak şarta bağlanmamışsa, yani belirli bir olaya bağlı olmadan adak kurbanı adanmışsa, bu adak için belirli bir zaman sınırlaması bulunmaz. Ancak dinî kaynaklarda adağın yerine getirilmesinin geciktirilmemesi gerektiği ifade edilir. Kişi maddi imkânı elverdiğinde adak kurbanını keserek adağını yerine getirir.

Adakta belirli zaman veya yer belirtilmişse, bu durum mezheplere göre farklı değerlendirilir. Kurban Bayramı günlerinde kesilmek üzere adak yapılmışsa, bu kurbanın bayram günlerinde kesilmesi gerekir. Hac bölgesinde kesilmek üzere adanan kurbanların harem bölgesinde kesilmesi gerektiği belirtilir. Zaman ve yer şartı konulmayan adak kurbanlarının ise herhangi bir gün ve yerde kesilebileceği ifade edilir.

ADAK KURBANININ HÜKMÜ VE VAZGEÇME DURUMU

Adak kurbanı kesmek, adak yapıldığı anda kişi üzerine vacip bir ibadet olarak görülür. Kur’an-ı Kerim’de verilen sözlerin tutulması ve adakların yerine getirilmesi gerektiği çeşitli ayetlerde yer alır. Hz. Peygamber’in hadislerinde de Allah’a itaat içeren adakların yerine getirilmesi, isyan veya günah içeren adakların ise uygulanmaması gerektiği bildirilir.

Adaktan vazgeçmek, dinî hükme göre adak borcunu düşürmez. Kişi maddi imkânsızlık nedeniyle adağını hemen yerine getiremiyorsa, imkân bulduğunda bu sorumluluğu yerine getirmesi gerektiği belirtilir. Adak kurbanının parasını fakirlere vermek, adak kurbanı ibadeti yerine geçmez; adakta "kurban" ifadesi kullanılmışsa mutlaka hayvan kesilmelidir.

ADAK KURBANININ ETİNDEN KİMLER YİYEMEZ?

İslam fıkhında adak kurbanının eti, ağırlıklı olarak yoksullara ait bir hak olarak değerlendirilir. Bu nedenle adak kurbanının etinden bazı kişilerin yemesi caiz görülmez. Kaynaklarda adak kurbanının etinden yiyemeyecek kimseler şöyle sıralanır:

– Adak kurbanını adayan kişi,
– Adayanın eşi,
– Kişinin usûl ve fürûu, yani alt ve üst soy yakınları,
– Nisap miktarı mala sahip olan zengin kişiler.

Usûl ve fürû; kişinin neslinden geldiği ana, baba, dede ve nineleri ile kendi neslinden gelen çocukları ve torunları olarak açıklanır. Bu grupta yer alan aile fertleri adak kurbanından yiyemez. Ayrıca zenginlerin de adak kurbanı etinden yememesi gerektiği ifade edilir.

Yanlışlıkla veya bilmeden adak kurbanı etinden yiyen kişiler için, yedikleri etin piyasa değeri kadar sadakanın yoksullara verilmesi gerektiği belirtilir. Adak kurbanının etinin fakirlere dağıtılması esastır. Adak sahibi ve sayılan yakınları, kendi adağının etinden yemeyip sadece fakirlere ikram edilmesini sağlar.

DÜĞÜN VE CEMİYETLERDE ADAK KURBANI İKRAMI

Adak kurbanı etinin düğün, cemiyet, mevlit gibi kalabalık toplantılarda ikram edilmesi, fıkıh kaynaklarında uygun görülmemektedir. Bu tür ortamlarda hem zenginler hem fakirler, ayrıca adak sahibi ile onun anne, baba, çocuklar ve torunları gibi etten yiyemeyecek kimseler bir arada bulunabilmektedir. Bu nedenle, adak kurbanının etinin düğün ve benzeri karışık ortamlarda ikram edilmemesi gerektiği ifade edilir.

Adak kurbanı etinin temel olarak yoksullara dağıtılması gerektiği vurgulanır. Eğer adak kurbanı buna rağmen düğün veya benzeri bir toplantıda ikram edilmişse, bu durumda yenilen etin bedeli kadar sadakanın yoksullara verilmesi gerektiği belirtilir.

ADAK KURBANINDA HAYVANDA ARANAN ŞARTLAR

Adak kurbanı için kullanılacak hayvanlarda, Kurban Bayramı’nda kesilen kurbanlık hayvanlarda aranan şartlar geçerlidir. Buna göre kurbanlık hayvanların belirli yaşlarda olması, sağlıklı, azaları tam ve besili olması gerekir.

YAŞ VE SAĞLIK KRİTERLERİ

– Deve için en az 5 yaşını doldurmuş olması,
– Sığır ve manda için en az 2 yaşını doldurmuş olması,
– Koyun ve keçi için en az 1 yaşını doldurmuş olması şartı aranır. Altı ayını tamamlayan koyun, bir yaşını doldurmuş gibi gösterişli ise kurban edilebilir.

Hayvanın ayıplardan uzak ve sağlıklı olması istenir. Kötürüm derecesinde hasta, aşırı zayıf, bir veya iki gözü kör, boynuzları kökünden kırık, kuyruğu ve kulaklarının yarıdan fazlası kesik, memesi kesik, dişlerinin tamamı veya çoğu dökük hayvanların adak kurbanı olarak kesilmesi uygun görülmez.

Hayvanın doğuştan boynuzsuz olması, yemini bulmasına engel olmayacak derecede şaşı olması, kurban yerine gitmesine engel olmayacak ölçüde topal olması, hafif hasta bulunması, bir kulağının delik veya yırtılmış olması gibi durumlar kurban edilmesine engel sayılmaz.

KURBAN BAYRAMI’NDA ADAK KURBANI KESİLİR Mİ?

Adak kurbanı, Kurban Bayramı günlerinde de kesilebilir. Diyanet İşleri Başkanlığı’na göre; adak olarak adanmış bir hayvanın kesim zamanı Kurban Bayramı günlerine denk gelmişse, bu tarihlerde kesim yapılmasında sakınca bulunmaz. Ancak bu durumda kesilen hayvan, bayram kurbanı (udhiyye) değil, adak kurbanı sayılır.

Kurban Bayramı’nda kesilen vacip veya sünnet kurbanlarda, kurbanın etinden kurban kesen kişi ve ailesi yiyebilir, bir kısmı da fakirlere dağıtılır. Adak kurbanında ise adayan kişi ve yakınlarının etten yememesi gerektiği için, adak kurbanı bayram kurbanının yerine geçmez. Kişi hem bayram kurbanını hem de adak kurbanını ayrı niyetlerle kesmek durumundadır.

ADAĞIN ORTAK KESİMİ VE HİSSELER

Büyükbaş hayvanlarda yedi kişiye kadar ortaklaşa kurban kesimi mümkündür. Bu hisse sahiplerinden bazıları adak, bazıları akika veya şükür kurbanı niyetiyle ortak olabilir. Fıkıh kaynaklarında, Hanefi mezhebine göre tüm hissedarların kurbanı bir ibadet olarak kesme niyetinde olmaları şart koşulur. Hissedarlardan birinin yalnızca et almak amacıyla ortak olması durumunda, Hanefi görüşüne göre tüm ortakların kurbanı geçersiz sayılır.

Şafii mezhebinde ise, hissedarlardan birinin sadece et niyetiyle ortak olması kurbanın geçerliliğini etkilemez. Aynı hayvana ortak olanlar arasında adak sahibi bulunuyorsa, adayan kişi kendi adak hissesinden çıkan etten yiyemez; ancak diğer hissedarlara ait etten yiyebileceği ifade edilir.

ÖLEN KİMSENİN ADAK BORCU

Adakta bulunup bunu yerine getiremeden vefat eden kişilerin durumu da fıkıhta ele alınır. Eğer ölen kişi adağına dair vasiyet bırakmışsa, bıraktığı malın üçte birinden adak kurbanı bedeli ayrılarak adağın yerine getirilmesi sağlanabilir. Vasiyet yoksa mirasçıların bu adağı yerine getirme zorunluluğu bulunmaz. Ancak kaynaklarda, mirasçıların dilerlerse ölen kişinin adağını kendi imkanlarıyla yerine getirebilecekleri ifade edilir.