Kerkük Gök Kümbet ile Nahçıvan Nuh Türbesi arasındaki şaşırtan benzerlik

Kerkük Kalesi’ndeki Gök Kümbet ile Nahçıvan’daki Nuh Peygamber’in Türbesi, sekizgen planı ve cephe oranlarıyla adeta ikiz mimari eserler olarak öne çıkıyor.

Kerkük’teki tarihi Gök Kümbet ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nde yer alan Nuh Peygamber’in Türbesi, mimari açıdan dikkat çeken benzerlikleriyle öne çıkıyor. İki eser de sekizgen planı, gövde oranları ve cephe düzeniyle adeta bir elmanın iki yarısı gibi nitelendiriliyor. Kerkük Kalesi’nin içinde yükselen Gök Kümbet ile Nahçıvan’ın en eski yerleşimlerinden biri kabul edilen Köhne Gala’daki Nuh’un Kümbeti, Türk-İslam mimarisinin bölgedeki tarihsel izlerini somut biçimde yansıtıyor.

KERKÜK KALESİ’NDE 700 YILLIK GÖK KÜMBET

Gök Kümbet, 1361 yılında Celayirliler döneminde inşa edildi. Yaklaşık 820 metrekarelik bir alan üzerinde yükselen, 17 metre yüksekliğindeki yapı iki katlı ve sekiz köşeli bir plana sahip. Kümbetin, üzerindeki kitabelerden anlaşıldığı kadarıyla 14. yüzyılda Selçuklu hanedanına mensup Buğday Hatun için yaptırıldığı ifade ediliyor.

Kerkük Kalesi’nin içinde yer alan Gök Kümbet, yaklaşık 700 yıldır ayakta kalarak kentin tarihsel dokusunun önemli bir unsuru olmayı sürdürüyor. Türk mimarisinin izlerini taşıyan bu yapı, hem Kerkük’ün simgelerinden biri olarak anılıyor hem de şehrin Türk kimliğinin ve kültürel hafızasının bir yansıması olarak değerlendirilıyor.

Ancak yapı üzerinde son yıllarda gerçekleştirilen müdahalelerin, Gök Kümbet’in özgün mimari karakterini değiştirdiği ifade ediliyor. Sekizgen formdaki orijinal çatının yıkılarak yerine tarihsel kaynaklarda Selçuklu veya Celayirli dönemine atfedilmeyen, farklı formda bir üst örtü yapıldığı belirtiliyor. Söz konusu çalışmalar sırasında kümbetin gövdesini oluşturan tuğlaların ve süsleyen Türk çini motiflerinin zarar gördüğü, kırılıp döküldüğü ileri sürülüyor.

Kaynaklarda Gök Kümbet’in çatısı sekiz köşeli mimari bir öğe olarak tarif edilirken, bugün yapının üst bölümünde görülen yeni formun tarihsel dönemlerle örtüşmediği vurgulanıyor. Bu nedenle, uygulamanın klasik anlamda bir onarım çalışmasından ziyade, yapının özgün mimarisini dönüştüren bir müdahale niteliği taşıdığı ifade ediliyor.

NAHÇIVAN’DA NUH PEYGAMBER’İN TÜRBESİ

Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti sınırları içindeki Nuh Peygamber’in Türbesi, bilinen adıyla Nuh’un Kümbeti, bölgenin öne çıkan tarihi yapıları arasında yer alıyor. Türbe, sekizgen gövdeli planı ve piramidal, çadıra benzer çatısıyla dikkat çekiyor. Alt kısmında, merdivenle inilen bir mahzen bulunuyor.

Nuh Peygamber’in Türbesi, Nahçıvan’ın en eski kalelerinden biri kabul edilen ve “Köhne Gala” diye anılan alanda konumlanıyor. Mimari özellikleri, özellikle gövde oranları, sekizgen formu ve cephe düzeni bakımından Kerkük Kalesi’ndeki Gök Kümbet ile dikkat çekici benzerlikler taşıyor.

İki yapının oranları, cephe detayları ve genel mimari kurgusu, araştırmacılar tarafından adeta “ayna görüntüsü” olarak tanımlanıyor. Bu benzerlik, bölgedeki Türk-İslam mimari geleneğinin farklı coğrafyalarda, benzer üsluplarla ortaya çıkmasına örnek gösteriliyor.

İKİ AYRI COĞRAFYADA YANSAYAN ORTAK MİMARİ MİRAS 

Kerkük Kalesi’nde yükselen Gök Kümbet ile Nahçıvan’daki Nuh Peygamber’in Türbesi, farklı siyasi dönemlerde inşa edilmiş olsalar da tasarım mantığı ve mimari dili bakımından ortak bir çizgi sergiliyor. Sekizgen plan, tuğla örgü sistemi ve süsleme anlayışıyla bu iki eser, Türk mirasının bölgeye yayılmış örnekleri arasında gösteriliyor.

Kerkük’ün farklı noktalarında görülen tarihi yapılar ve özellikle Gök Kümbet, şehrin çok katmanlı geçmişini ve medeniyet birikimini gözler önüne sererken; Nahçıvan’daki Nuh’un Kümbeti de benzer bir tarihsel sürekliliğin izlerini taşıyor. Böylece Kerkük ve Nahçıvan’daki bu iki tarihi eser, hem mimari hem de kültürel bakımdan birbirini tamamlayan yapılar olarak değerlendiriliyor.

Söz konusu benzerlik ve Gök Kümbet’teki müdahalelere ilişkin değerlendirmelere, Irak Türkmen Gazeteciler Cemiyeti Dış İlişkiler Sorumlusu Dr. Kürşat Çavuşoğlu da dikkat çekiyor.