TİKA, Kerkük’teki Gök Kümbet’i özgün haline uygun restore edecek

TİKA, Kerkük Kalesi’nde yer alan 14. yüzyıl tarihli Gök Kümbet’i özgün mimarisine uygun biçimde güçlendirme ve restorasyon projesiyle yeniliyor.

Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Kerkük Kalesi’nin simge yapılarından biri olan Gök Kümbet’in özgün mimari kimliğine uygun şekilde restorasyonu için kapsamlı bir proje başlattı. 1361 tarihli kümbetin, uluslararası koruma ilkeleri doğrultusunda güçlendirilerek gelecek nesillere aktarılması hedefleniyor.

7 ASIRLIK GÖK KÜMBET YENİDEN ELE ALINIYOR

Kerkük’ün kalbinde yer alan tarihi kale ve çevresi, kentin farklı noktalarına yayılmış çok sayıda Türk-İslam eseriyle birlikte bölgenin kültürel hafızasını yansıtıyor. Gök Kümbet, Uryan Camii, Hasan Pakiz Camii, Seyit Necip Tekkesi, Fuzuli Mescidi, Kilciler Pazarı, Nakışlı Minare ve Camisi, Kerkük Redif Kışlası, Kapalı Çarşı (Kayseri), Altunköprü, Kırdar Hanı ve Çarşısı, Kerkük Kale Hanı, Kerkük (Aziziye) Kışlası, Mecidiye Sarayı, Sultan Sakı Yatırı, Dakuk Ulu Camii Minaresi, Ulu Camii ve Danyal Peygamber Camii ile minaresi, 16 gözlü Taşköprü bu mirasın öne çıkan örnekleri arasında yer alıyor.

Bu geniş tarihsel doku içinde, 14. yüzyıla uzanan Gök Kümbet, Kerkük Kalesi’nin içinde günümüze ulaşabilen en önemli Türk eserlerinden biri olarak öne çıkıyor. Farklı dönemlerde onarım görmüş yapı, son yıllarda yaşanan yıpranma ve müdahaleler nedeniyle yeniden bilimsel bir restorasyona ihtiyaç duyuyor.

GÖK KÜMBET’İN TARİHİ VE MİMARİ ÖZELLİKLERİ

Gök Kümbet, Celayirliler döneminde (1340-1431) 1361 yılında inşa edildi. Yaklaşık 820 metrekarelik bir alan üzerine kurulu ve 17 metre yüksekliğe sahip yapı, kaynaklara göre Selçuklu hanedanına mensup Buğday Hatun için yaptırıldı. Türk çadır mimarisinden esinlenen kümbet, iki katlı ve sekizgen planlı bir tasarıma sahip.

Yapının kemer ve pencerelerinde kullanılan, yeşil tonların öne çıktığı pişmiş toprak süslemeler nedeniyle halk arasında “Gök Kümbet” ile birlikte “Yeşil Kümbet” adı da kullanılıyor. Dış cephede, orijinal tuğlaların farklı dizilimleriyle oluşturulan yüzey hareketliliği ve renkli Türk çini motifleri, eseri Türk mimarisinin karakteristik örneklerinden biri haline getiriyor.

2009’DAKİ MÜDAHALE VE TARTIŞMALI DEĞİŞİKLİKLER

Gök Kümbet’te 2009 yılında gerçekleştirilen çalışmalarda, yapının özgün sekizgen çatısının kaldırıldığı ve yerine tarihsel kaynaklarla örtüşmeyen yeni bir üst örtü uygulandığı ifade ediliyor. Türk, Arap ve yabancı literatürde çatının sekiz köşeli olarak tarif edildiği, buna karşın yapılan müdahalenin Selçuklu veya Celayirliler dönemi mimari anlayışıyla uyum göstermediği dile getirildi.

Söz konusu çalışmalarda, kümbetin gövdesini oluşturan tuğlalar ile duvarları süsleyen Türk çini motiflerinin zarar gördüğü, orijinal dokunun yer yer kırılıp döküldüğü iddia edildi. Bu süreç, yapı üzerinde yapılan işlerin restorasyon yerine biçim değişikliğine yol açtığı yönünde eleştirilere neden oldu.

TİKA: “ÖZGÜN MİMARİ KİMLİK KORUNACAK”

TİKA tarafından hazırlanan yeni projeyle Gök Kümbet’in, tarihi ve mimari özellikleri gözetilerek restore edilmesi amaçlanıyor. Ajans, çalışmanın uluslararası restorasyon ilkelerine uygun yürütüleceğini, zamanla oluşan çatlakların giderileceğini, taşıyıcı sistemin güçlendirileceğini ve yapının yapısal bütünlüğünün yeniden sağlanacağını belirtiyor.

Projeyle, kümbetin özgün mimari karakterinin korunması, Türk sanatının önemli bir örneği olarak görünürlüğünün artırılması ve eserin sağlam koşullarda gelecek kuşaklara aktarılması hedefleniyor.

ABDULLAH EREN: “GÖK KÜMBET TARİHİMİZİN EN ÖZGÜN ESERLERİNDEN”

TİKA Başkanı Abdullah Eren, yürütülen çalışmaya ilişkin değerlendirmesinde, Gök Kümbet’in Türk tarihi ve kültürel mirası açısından önemine dikkat çekti. Eren, “Gök Kümbet, tarihimizin en özgün eserlerinden biridir. Burada yüzyılların hafızası, ortak tarihimiz ve medeniyetimizin izleri yaşamaktadır. Bu kalenin içinde 1361 yılında inşa edilen Gök Kümbet de Selçuklu mirasının önemli eserlerinden biridir.” dedi.

Eren, doğal koşulların yanı sıra ihmal ve bakımsızlık nedeniyle yapının risk altında olduğuna işaret ederek, “Bu eserlerin gözümüzün önünde yok olmasına asla seyirci kalamayız. Amacımız yalnızca yıkılmak üzere olan bir yapıyı onarmak değil; Gök Kümbet’i yeniden Kerkük’ün kültürel hayatının önemli bir parçası haline getirmektir. Gök Kümbet’i yeniden ayağa kaldırmak, geçmişimize gösterdiğimiz saygının bir göstergesi olacaktır.” ifadelerini kullandı.

Kerkük Kalesi’nin merkezinde yükselen 7 asırlık Gök Kümbet, Türk mimarisinin izlerini taşıyan yapısıyla hem şehrin tarihsel katmanlarını hem de Irak Türkmen toplumunun kültürel hafızasını yansıtan sembol eserlerden biri olarak kabul ediliyor.

SIKÇA SORULAN SORULAR

Gök Kümbet nerededir ve ne zaman inşa edilmiştir?

Gök Kümbet, Irak’ın Kerkük şehrindeki tarihi Kerkük Kalesi’nin içinde yer almaktadır. Kümbet, Celayirliler döneminde 1361 yılında inşa edilmiştir ve Selçuklu hanedanına mensup Buğday Hatun için yapıldığı belirtilmektedir.

TİKA’nın Gök Kümbet projesi neleri kapsıyor?

TİKA’nın yürüttüğü proje, Gök Kümbet’in özgün mimari karakterini koruyarak restorasyonunu, zaman içinde oluşan çatlakların onarımını, taşıyıcı sistemin güçlendirilmesini ve yapısal bütünlüğünün sağlanmasını kapsamaktadır. Çalışmalar uluslararası restorasyon ilkeleri doğrultusunda yürütülmesi planlanan bir koruma programı çerçevesinde gerçekleştirilmektedir.

Gök Kümbet neden “Gök” veya “Yeşil” Kümbet olarak adlandırılıyor?

Gök Kümbet’in kemer ve pencerelerinde kullanılan pişmiş toprak süslemelerde yeşil tonların yoğun olarak görülmesi, yapıya halk arasında “Gök Kümbet” ve “Yeşil Kümbet” adlarının verilmesine neden olmuştur. Bu renkli süslemeler, Türk çini ve tuğla işçiliğinin karakteristik örnekleri arasında gösterilmektedir.