Başkaları Ne Der Diye Ne Kadar Para Harcıyoruz?

Bir mağazaya giriyorsunuz. Beğendiğiniz bir ürünün fiyatını soruyorsunuz. Satıcı fiyatı söylüyor ve o anda kafanızda küçük bir hesap başlıyor. Aslında ürün düşündüğünüzden pahalı. Bütçenizi zorlayacak, belki de o ay başka bir ihtiyacınızdan vazgeçmenize neden olacak. Fakat tam o sırada ilginç bir durum yaşanıyor. Ürünü almaktan vazgeçmek istiyorsunuz ama bunu söylemeye çekiniyorsunuz. Çünkü içinizden bir ses, “Şimdi almazsam ayıp olur” diyor.

Bu durum sanırım pek çoğumuza tanıdık geliyor. Özellikle küçük esnafın yoğun olduğu şehirlerde, satıcıyla yüz yüze kurulan ilişkiler alışveriş kararlarımızı etkileyebiliyor. Bir dükkâna girip birkaç ürün denedikten sonra hiçbir şey almadan çıkmak bazen gereksiz bir mahcubiyet oluşturuyor. Satıcı bizimle ilgilendiği için kendimizi bir şey satın almak zorundaymışız gibi hissedebiliyoruz. Oysa alışverişin en temel kuralı oldukça basit: Bir ürünü beğenmek, onu satın almak zorunda olduğumuz anlamına gelmez.

Son yıllarda hayat pahalılığı nedeniyle insanların harcamalarını daha dikkatli planlaması gerekiyor. Market alışverişinden giyime, ev eşyalarından dışarıda yemek yemeye kadar pek çok konuda fiyatlar bütçemizi doğrudan etkiliyor. Böyle bir dönemde fiyat karşılaştırması yapmak, kampanya araştırmak veya daha uygun bir seçenek aramak son derece doğal. Buna rağmen bazen ekonomik davranmayı yanlış bir şekilde utanılacak bir durum gibi görüyoruz.

Bir restorana oturduğumuzda menüdeki fiyatlara bakıp bütçemize uygun bir şey seçmekten çekinebiliyoruz. Arkadaşlarımızla bir yere gittiğimizde herkesin sipariş verdiği pahalı bir ürünü almak zorundaymışız gibi hissedebiliyoruz. Bazen de ihtiyacımız olmayan bir şeyi yalnızca çevremizdekilerin beklentilerini karşılamak için satın alıyoruz. Sonra eve döndüğümüzde yaptığımız harcamayı düşünüyor ve aslında o parayı başka bir ihtiyacımız için kullanabileceğimizi fark ediyoruz.

Burada önemli bir ayrım var. Tasarruflu olmakla cimri olmak aynı şey değil. İnsan parasını nasıl harcayacağına kendisi karar verebilir. Bir ürüne yüksek bedel ödemek istememesi, o ürünü alamayacağı anlamına da gelmez. Belki alabilecek durumdadır ama o parayı harcamayı doğru bulmuyordur. Belki daha önemli bir hedefi vardır. Belki de yalnızca fiyatın ürünün değerine uygun olmadığını düşünüyordur. Bunların hepsi son derece makul gerekçeler.

Asıl sorun, insanların ekonomik kararlarının başkalarının düşüncelerinden etkilenmesi. Bir arkadaşımız yeni telefon aldığında bizim de telefon değiştirmemiz gerekmiyor. Komşumuz evini yenilediğinde bizim mobilyalarımız eskimiş olmuyor. Bir tanıdığımız pahalı bir restoranda yemek yediğinde bizim de aynı yere gitmemiz şart değil. Her ailenin geliri, gideri, öncelikleri ve sorumlulukları farklı. Buna rağmen bazen kendi hayatımızı başkalarının harcamalarıyla karşılaştırarak gereksiz bir yarışın içine girebiliyoruz.

Özellikle sosyal medya bu karşılaştırmaları daha görünür hâle getirdi. İnsanlar gittikleri mekânları, aldıkları ürünleri, yaptıkları tatilleri paylaşıyor. Elbette herkes hayatından güzel anları paylaşabilir. Ancak ekranda gördüğümüz hayatların ekonomik şartlarını bilmiyoruz. Bir fotoğrafın arkasında ne kadar harcama yapıldığını, o harcamanın nasıl karşılandığını veya kişinin başka hangi ihtiyaçlarından vazgeçtiğini göremiyoruz. Buna rağmen bazen başkalarının gösterdiği yaşam biçimini kendimiz için ölçü kabul edebiliyoruz.

Bir başka mesele de çocuklarımız. Aileler çocuklarının hiçbir şeyden mahrum kalmasını istemiyor. Bu son derece anlaşılır bir duygu. Ancak her istenen ürünü almak, her yeni çıkan teknolojik cihazı eve getirmek veya arkadaşlarında bulunan her şeyi çocuklara sağlamak her zaman mümkün değil. Üstelik bunun gerekli olup olmadığı da tartışılır. Çocuklara bütçenin ne olduğunu, ihtiyaç ile istek arasındaki farkı ve bir şey satın almadan önce düşünmenin önemini anlatmak, ileride kendi ekonomik kararlarını daha sağlıklı vermelerine yardımcı olabilir.

Esnaf açısından da bu konuya bakmak gerekiyor. Müşterinin fiyat sorması, ürünleri karşılaştırması veya satın almaktan vazgeçmesi doğal karşılanmalı. İyi bir alışveriş deneyimi yalnızca satışın gerçekleşmesiyle ölçülmez. Bir müşteri bugün ürün almayabilir ama kendisine gösterilen anlayış sayesinde yarın yeniden aynı işletmeyi tercih edebilir. Güven ilişkisi bazen yapılan satıştan daha değerlidir.

Ekonomik şartların zorlaştığı dönemlerde hepimizin harcamalarımızı yeniden gözden geçirmesi gerekiyor. Ancak bunu yaparken utanmak, mahcup olmak veya başkalarına açıklama yapmak zorunda hissetmek gereksiz bir yük. Bir ürünün fiyatını yüksek bulduğumuzu söyleyebilmeliyiz. Bir davete bütçemiz uygun olmadığı için katılamayacağımızı ifade edebilmeliyiz. İhtiyacımız olmayan bir şeyi satın almadan mağazadan rahatlıkla çıkabilmeliyiz.

Çünkü kazandığımız paranın arkasında zamanımız, emeğimiz ve sorumluluklarımız var. O parayı nerede ve nasıl harcayacağımıza karar vermek de bizim hakkımız. Başkalarını memnun etmek için yapılan gereksiz harcamaların bedelini sonuçta yine kendi bütçemiz ödüyor.

Belki de artık bazı cümleleri daha rahat söylemeyi öğrenmeliyiz. “Bu bana pahalı geldi”, “Şimdilik almayacağım”, “Bütçeme uygun değil” veya “Buna ihtiyacım yok.” Bunlar utanılacak ifadeler değil, bilinçli kararların göstergesi.

Hayatta her şeyi satın almak zorunda değiliz. Her davete katılmak, her modayı takip etmek veya herkesle aynı yaşam standardını sürdürmek gibi bir mecburiyetimiz de yok.

Unutmayalım, bir ürünü almamak ayıp değildir. Asıl yanlış olan, başkaları ne düşünür diye kendi bütçemizi zorlamaktır.