Bosna Hersekte, 1992 yılında başlayan 1995 yılına kadar devam eden, binlerce sivil Boşnağın katledildiği, onbinlerce kadına sistematik tecavüzlerin yapıldığı Bosna savaşına, 18 yıl önce bugün, ABD kuvvetleri öncülüğündeki NATO, askeri müdahale gerçekleştirmişti.

Bosnada 1992 yılında başlayan, çoğunluğu Müslüman sivil Boşnak olmak üzere 200 bin kişinin öldüğü, 50 bin kadının tecavüze uğradığı, birçok tarihi eserin yerle bir edildiği, 2 milyon insanın mülteci durumuna düştüğü savaşa, uluslararası toplum 30 Ağustos 1995 yılına kadar tıpkı bugün Suriyede yaşanan dramda olduğu gibi sessiz kaldı.

Avrupanın ortasındaki bu insanlık dramı karşısında uluslararası toplumun sessizliği, 11 Temmuz 1995 yılında BMnin güvenli bölge ilan ettiği Srebrenitsada 8 binin üzerinde Boşnak erkeğin katledilmesi, ardından 28 Ağustosta Saraybosnanın merkezinde Markaledeki pazar yerine yapılan havan topu saldırısı sonucu 43 kişinin yaşamını yitirmesi karşısında bozuldu.

Markaledeki pazar yeri katliamından 2 gün sonra NATO tarafından 30 Ağustos 1995 tarihinde gece saat 02.00 sularında Bosnadaki Sırp hedeflere yönelik Kararlı Güç Harekatı (Operation Deliberate Force) başlatıldı. Operasyon, 21 Eylül 1995te sona erdi. Yaklaşık 400 savaş uçağı ve 15 ülkeden 5000 askerin katıldığı müdahalede binin üzerinde roketle Sırp hedefleri vuruldu.

Kararlı Güç Harekatı kapsamında 338 hedefe 3 bin 515 uçuş gerçekleştirilirken, toplam 750 saldırı düzenlendi. İtalyadaki askeri üslerden ve Theodore Roorsevelt uçak gemisinden kalkan savaş uçaklarının saldırılarında özellikle Bosnalı Sırpların cephanelikleri, uçaksavar bataryaları, radar ve iletişim tesisleri, topçu birlikleri depoları hedef alınmıştı.

NATOnun Bosna Hersekteki müdahalesine ABD askerlerinin yanı sıra, Türkiye, Almanya, Almanya, Fransa, Büyük Britanya, Hollanda, İtalya ve İspanyadan askerler de katıldı.

Askeri ve siyasi açıdan Bosna Sırp Cumhuriyeti yönetiminin Saraybosnadaki kuşatmasını kaldırma ve ağır silahları geri çekme kararı almasını sağlamak olan NATO müdahalesi, hızlı bir şekilde amacına ulaştı. NATOnun bu operasyonu sonucu Sırplar, 1992 yılında başlayan savaştan 3 yıl 4 ay sonra başkent Saraybosnayı bombalamayı durdurmuş ve şehirdeki kuşatmayı kaldırmak zorunda kalmıştı.

-NATO müdahalesiyle savaştaki dengeler değişti-

NATOnun havadan ve kısmen karadan yaptığı bu müdahaleye paralel olarak, Bosna Hersek Cumhuriyeti Ordusu, Hırvatistan Ordusu ile Bosnadaki Hırvat Savunma Konseyi birlikleri, Bosna Hersekin kuzeybatı, batı ve orta kesimlerinde Sırp Ordusuna karşı harekete geçti. Bu operasyonlarda Bosna Sırp Cumhuriyeti Ordusu, Bosnanın orta ve kuzeybatı kesimlerinde büyük toprak kaybı yaşadı.

NATOnun Sırp kuvvetleri üzerine yaptığı saldırılarla savaştaki dengelerin bozulması üzerine Sırplar barış masasına oturmaya ikna oldu. Bunun üzerine 21 Kasım 1995 tarihinde, ABDnin doğusundaki Ohio eyaletine bağlı Dayton şehrindeki Wright-Patterson Hava Üssünde Bosnadaki silahları susturan Dayton Barış Antlaşması savaşın tarafları Bosna Hersek, Sırbistan ve Hırvatistan tarafından paraf edildi.

-Geç müdahale Srebrenitsada soykırıma neden oldu-

Bosnadaki savaşa uluslararası müdahalenin konuşulduğu Haziran 1995 yılında, Sırp kuvvetlerinin komutanlığını yapan Ratko Mladiç, bu tarihte Bosna Hersekte görev yapan BM Koruma Gücü (UNPROFOR) askerlerini esir alarak, sütun ve askeri tesisatlara bağlayarak, NATO müdahalesini engelledi. Mladiçin bu hareketi, dünya kamuoyunda uluslararası toplumu küçük düşürdüğü algısına yol açtı.

NATOnun o tarihte askeri müdahale yapmaması ise Boşnaklara pahalıya mal oldu. Yaşanan bu olaydan sadece bir ay gibi kısa bir süre sonra, Sırp kuvvetleri ülkenin doğusunda bulunan BMnin güvenli bölge ilan ettiği Srebrenitsayı işgal ederek 8 binin üzerinde Boşnak erkeği katletti.

-Müdahalenin ardından yapılan açıklama-

Savaş döneminde Bosna Hersek Başbakanı Haris Silayçiç, NATO müdahalesinin başlamasının ardından medyaya yaptığı açıklamada, şu ifadeleri kullandı:

Ellerinde hiçbir şey olmayan insanları öldüren, hastaneleri, sokakta oyun oynayan çocukları hedef alanlar, sonunda hedef olmanın, çaresiz olmanın nasıl bir duygu olduğunu hissedecekler.

-Rakamlarla Bosna savaşı-

Bosna savaşında yaklaşık olarak 200 bin kişi hayatını kaybederken, ülkede, savaş boyunca, günde ortalama 140 kişinin öldürüldüğü tahmin ediliyor. Kurulan toplama kamplarında binlerce insan işkenceden geçirilirken, yaklaşık 50 bin kadın ise sistematik tecavüzlerin kurbanı oldu. Yaklaşık 3.5 yıl kuşatma altında kalan Saraybosnada ise bin 600ü çocuk toplam 11 bin 451 kişi katledildi.

Savaşın en büyük dramlarından birisi ise mülteciler oldu. Yaklaşık 3.5 yıl süren savaşta ülkede yaşayan her iki kişiden biri Bosnayı terk etmek zorunda kaldı. Savaşın başında 4 milyon 300 bin olan ülke nüfusu, savaşın sonunda 2 milyon 200 bine düştü. Bugün hala, savaşta evlerini terk etmek zorunda kalan 400 bine yakın insan, yaşadıkları acı savaş nedeniyle ülkelerine dönmedi.

-Sırplara bir NATO müdahalesi de Kosovada

NATOnun Bosna Hersekte yaptığı askeri müdahale, uluslararası toplumun 1990lı yıllarda Balkanlarda yaptığı son askeri müdahale olmadı.

Uluslararası toplum, Bosnada dersini aldı, bu nedenle Kosovada Arnavutlara karşı katliamlara başlayan Sırp kuvvetlerine NATO erken müdahale etti. Erken müdahale sonucu Kosovada katliamların büyümesi ve ikinci bir Bosnanın yaşanmasının önüne geçildi.

Bosnadaki Pazar yeri katliamı gibi Kosovada da bardağı taşıran son damla ise Sırpların 15 Ocak 1999da Kosovanın Raçak köyünde aralarında 12 yaşında bir çocuk ile 99 yaşında bir erkeğin bulunduğu 45 sivil Arnavutun öldürüldüğü katliam oldu.

Bu katliamın ardından Kosova üzerinde yoğunlaşan uluslararası toplum ve NATO, Sırpların saldırılarına 24 Mart 1999da hava harekatı başlattı. 10 Haziran 1999a kadar süren bu harekatta, Sırp hedefleri vuruldu.

BM Güvenlik Konseyinde alınan 1244 Nolu karar ile sona eren bombardımandan bir gün önce ise NATO ve ve Yugoslavya Ordusu temsilcileri anlaşma imzaladı. İmzalanan anlaşma ile Sırp birliklerinin Kosovadan çekilmesine ve bölgeye uluslarası askeri güçlerin girmesine karar verildi.

Türkiyenin de aralarında bulunduğu uluslarası askeri birliklerin Kosovada konuşlanmasının ardından, daha önce topraklarından kaçan 750 bin Arnavut geri döndü. Uzun süre uluslararası toplumun koruması altında kalan Kosova, 17 Şubat 2008 tarihinde ise Sırbistandan tek yanlı olarak bağımsızlığını ilan etti.

-Bosnalıların sevincini dün gibi hatırlıyorum-

Savaş döneminde Bosna Hersek Cumhurbaşkanlığında görev yapan ve merhum Cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviçin çalışma arkadaşlarından biri olan Mufid Memiya, AAya yaptığı açıklamada, NATOnun müdahalesinin ardından Bosna Hersek vatandaşlarının yaşadığı sevinci dün gibi hatırladığını söyledi.

NATOnun müdahalesinin, yaşanan onca zorluğun ardından halkı rahatlattığını ve kolaylık getirdiğini söyleyen Memiya, şunları söyledi:

Bosna Hersekliler, Sırp Ordusuna yönelik gerçekleştirilen NATO müdahalesini adaletin bir sonucu olarak görüyordu. Geç kalınmıştı, ancak adaletti. Modern politik kültürde, kötünün kazanmasına izin verilemezdi. Onlar, cezalandırılmalıydı. Bu müdahalenin ardından, bizler, çekmiş olduğumuz tüm acılara rağmen, sonunda Sırp kuvvetlerinin kaybettiğini göz önünde bulundurarak, uluslararası topluma hakkımızı helal ettik.

NATO müdahalesinin daha erken bir tarihte yapılmasının daha çok kurban verilmesinin önüne geçebileceğini kaydeden Memiya, Eğer askeri müdahale daha erken yapılsaydı, eminim, Bosna Hersek için daha kaliteli bir barıştan söz edebilirdik. Ayrıca bu kadar insan katledilmemiş olurdu dedi.

Memiya, Suriyede bugün yaşanan savaşın acısının Bosna ve Kosovayı hatırlattığını belirterek, uluslarası toplumun hızlı ve kararlı müdahalesinin, kriz dönemlerinde yaşanan kayıpları azalttığını kaydetti.